१. योजनेचे स्वरूप, उद्दिष्ट व २०२६ चे सुधारित निकष
महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागामार्फत केंद्र पुरस्कृत कृषी यांत्रिकीकरण उपअभियान (Sub-Mission on Agricultural Mechanization - SMAM) आणि राज्य पुरस्कृत कृषी यांत्रिकीकरण योजनेअंतर्गत राज्यातील शेतकऱ्यांना नवीन ट्रॅक्टर, पॉवर टिलर, पेरणी यंत्रे, रोटाव्हेटर आणि काढणी पश्चात अवजारे खरेदी करण्यासाठी थेट बँक खात्यात (Direct Benefit Transfer - DBT) ५०% पर्यंत सबसिडी दिली जाते.
शेतीतील वाढता मजुरी खर्च, वेळेवर मजुरांची अनुपलब्धता आणि बदलत्या हवामानानुसार वेळेत पेरणी व काढणी पूर्ण व्हावी, यासाठी यांत्रिकीकरणास प्रोत्साहन देणे हे या योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. २०२६ च्या सुधारित नियमांनुसार, महाडीबीटी पोर्टलवर वर्षभर अर्ज स्वीकारले जातात आणि दर महिन्याला उपलब्ध निधीनुसार संगणकीय सोडत (Lottery) काढून पूर्वसंमती पत्र जारी केले जाते.
२. ट्रॅक्टर व कृषी अवजारे अनुदान दर व कमाल मर्यादा तक्ता २०२६
शासनाच्या निकषानुसार विविध कृषी अवजारांसाठी मंजूर असलेले कमाल अनुदान खालीलप्रमाणे आहे:
| यंत्र / अवजाराचा प्रकार | सर्वसाधारण शेतकरी अनुदान | लहान, महिला, SC/ST शेतकरी | कमाल मर्यादा (₹) |
|---|---|---|---|
| 🚜 ट्रॅक्टर (२० ते ४० PTO HP) | ४०% | ५०% | ₹ १,००,००० ते ₹ १,२५,००० |
| 🚜 ट्रॅक्टर (४० ते ७० PTO HP) | ४०% | ५०% | ₹ १,२५,००० ते ₹ १,५०,००० |
| ⚙️ पॉवर टिलर (८ BHP पेक्षा जास्त) | ४०% | ५०% | ₹ ६५,००० ते ₹ ८५,००० |
| ⚙️ रोटाव्हेटर (Rotavator ५ ते ७ फूट) | ४०% | ५०% | ₹ ३५,००० ते ₹ ४२,००० |
| 🛠️ हायड्रॉलिक रिव्हर्सिबल नांगर (MB Plough) | ४०% | ५०% | ₹ २५,००० ते ₹ ३५,००० |
| 🌱 स्वयंचलित पेरणी व खत यंत्र (Seed Drill) | ४०% | ५०% | ₹ २०,००० ते ₹ ३०,००० |
| 🌾 मल्टीक्रॉप थ्रेशर / कम्बाइन हार्वेस्टर | ४०% | ५०% | ₹ १,००,००० ते ₹ २,५०,००० |
| ⚡ लेझर लँड लेव्हलर (Laser Land Leveller) | ४०% | ५०% | ₹ १,५०,००० ते ₹ १,७५,००० |
* वरील अनुदानाची रक्कम किंवा अधिकृत कोटेशनमधील किमतीच्या ५०% (जी कमी असेल ती) थेट बँक खात्यात दिली जाते.
३. पात्रता निकष व आवश्यक कागदपत्रे तपासणी सूची (Eligibility Checklist)
✅ अर्जदारासाठी पात्रता अटी:
- जमीन मालकी: अर्जदार शेतकऱ्याच्या नावावर महाराष्ट्रात स्वतःची शेतजमीन (चालू ७/१२ व ८-अ) असणे अनिवार्य आहे. संयुक्त ७/१२ असल्यास इतर सहहिस्सेदारांचे संमतीपत्र लागते.
- १० वर्षांचा नियम: अर्जदार शेतकरी किंवा त्याच्या रेशनकार्डवरील कुटुंबातील कोणत्याही सदस्याने मागील १० वर्षांत कृषी विभागामार्फत ट्रॅक्टर अनुदानाचा लाभ घेतलेला नसावा.
- एका वेळी एकच अवजार: एका आर्थिक वर्षात एका शेतकऱ्यास ट्रॅक्टर अथवा एकाच प्रकारच्या अवजाराचा लाभ मिळतो.
- बँक खाते आधार सीडिंग: बँक खात्याशी आधार कार्ड लिंक असणे (NPCI Mapped / DBT Active) बंधनकारक आहे.
📄 आवश्यक डिजिटल कागदपत्रे (PDF स्वरूपात १०० KB ते ५०० KB):
- डिजिटल स्वाक्षरीत ७/१२ आणि ८-अ उतारा (३ महिन्यांच्या आतील).
- आधार कार्ड व आधार लिंक मोबाईल नंबर (ओटीपी पडताळणीसाठी).
- राष्ट्रीयीकृत किंवा सहकारी बँकेचे पासबुक अथवा रद्द केलेला धनादेश (Cancelled Cheque).
- मान्यताप्राप्त ट्रॅक्टर डीलरचे अधिकृत जीएसटी कोटेशन (Quotation).
- जात प्रमाणपत्र (Caste Certificate) - केवळ SC/ST संवर्गातील अतिरिक्त अनुदानासाठी.
- विहित नमुन्यातील स्वयंघोषणापत्र (Self Declaration Form).
४. महाडीबीटी पोर्टलवर ऑनलाईन अर्ज कसा करावा? (Step-by-Step)
- पोर्टलवर नोंदणी: mahadbt.maharashtra.gov.in या अधिकृत शेतकरी पोर्टलवर जा. 'नवीन शेतकरी नोंदणी' वर क्लिक करून आधार क्रमांक व बायोमेट्रिक किंवा ओटीपी द्वारे प्रोफाइल तयार करा.
- घटक निवड: डॅशबोर्डवर लॉगिन केल्यानंतर 'कृषी यांत्रिकीकरण' (Agricultural Mechanization) हा पर्याय निवडा.
- यंत्र व तपशील निवड: उपघटक म्हणून 'ट्रॅक्टर' किंवा इतर अवजार निवडा. अपेक्षित अश्वशक्ती (HP) आणि मॉडेल तपशील प्रविष्ट करा.
- कागदपत्रे जोडणे व शुल्क भरणे: प्राथमिक माहिती भरल्यानंतर ₹२३.६० ऑनलाइन अर्ज प्रक्रिया शुल्क (Net Banking, UPI किंवा Debit Card द्वारे) भरावे.
- अर्जाची पावती जतन करा: अर्ज यशस्वीरीत्या सबमिट झाल्यावर मिळालेला 'Application ID' व ई-पावती डाऊनलोड करून जपून ठेवा.
५. सोडत (Lottery), पूर्वसंमती व थेट बँक जमा (DBT) प्रक्रिया
संगणकीय सोडत (Lottery)
जिल्हास्तरावर पारदर्शक ऑनलाइन लॉटरी काढली जाते. निवड झालेल्या शेतकऱ्यांना नोंदणीकृत मोबाईलवर त्वरित एसएमएस जातो.
७ दिवसांत कागदपत्रे अपलोड
एसएमएस मिळाल्यानंतर ७ दिवसांच्या आत पोर्टलवर ७/१२, कोटेशन व बँक तपशील अपलोड करावे लागतात.
पूर्वसंमती पत्र (Pre-Sanction)
तालुका कृषी अधिकारी पडताळणी करून पूर्वसंमती पत्र जारी करतात. पूर्वसंमती पत्राशिवाय खरेदी केलेले ट्रॅक्टर सबसिडीस अपात्र ठरते.
खरेदी, तपासणी व थेट DBT
३० दिवसांत ट्रॅक्टर खरेदी करून जीएसटी बिल अपलोड करा. कृषी अधिकारी प्रत्यक्ष जिओ-टॅग फोटो घेऊन थेट बँक खात्यात सबसिडी वर्ग करतात.
शेतकरी प्रत्यक्ष यशोगाथा (Real Case Study)
श्री. समाधान ज्ञानदेव पाटील • मु. पो. बारामती, जि. पुणे"माझ्याकडे ३.५ एकर शेतजमीन असून ऊस आणि कांदा पिकवतो. ट्रॅक्टर नसल्यामुळे दरवर्षी नांगरणी, रोटाव्हेटर आणि पेरणीसाठी एकरी ₹ ५,००० ते ₹ ६,००० भाड्यावर खर्च होत असे आणि वेळेवर ट्रॅक्टर उपलब्ध होत नसे. मी २०२५ मध्ये महाडीबीटी पोर्टलवर कृषी यांत्रिकीकरण घटकांतर्गत ४५ HP ट्रॅक्टरसाठी अर्ज केला होता.
संगणकीय सोडतीत निवड झाल्यानंतर कृषी सहाय्यकांच्या मार्गदर्शनाने सर्व कागदपत्रे अपलोड केली. पूर्वसंमती पत्र मिळाल्यानंतर महिंद्रा ट्रॅक्टर डीलरकडून खरेदी केली. प्रत्यक्ष जिओ-टॅगिंग तपासणीनंतर अवघ्या २५ दिवसांत शासनाचे ₹ १,२५,००० थेट बँक खात्यात जमा झाले. आज स्वतःच्या शेतीचे काम वेळेवर होतेच, शिवाय गावातील इतर शेतकऱ्यांना वाजवी भाड्याने अवजारे देऊन वर्षाला ₹ ८०,००० चे अतिरिक्त उत्पन्न मिळत आहे."
❓ महाडीबीटी ट्रॅक्टर अनुदानाबद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. महाडीबीटी ट्रॅक्टर अनुदानासाठी कोण पात्र आहे?
महाराष्ट्रातील ज्या शेतकऱ्यांच्या नावावर स्वतःचा ७/१२ व ८-अ उतारा आहे आणि ज्यांच्या कुटुंबातील कोणत्याही सदस्याने मागील १० वर्षांत ट्रॅक्टर अनुदानाचा लाभ घेतलेला नाही, ते सर्व शेतकरी पात्र आहेत. अल्प, अत्यल्प भूधारक, महिला आणि अनुसूचित जाती/जमातीच्या शेतकऱ्यांना प्राधान्य दिले जाते.
२. ट्रॅक्टर अनुदानासाठी कमाल किती रक्कम मिळते आणि दर काय आहेत?
लहान, अत्यल्प भूधारक, महिला व SC/ST शेतकऱ्यांना ट्रॅक्टरच्या किमतीच्या ५०% किंवा कमाल ₹ १,२५,००० (२०-४० HP साठी) ते ₹ १,५०,००० (४०-७० HP साठी) अनुदान मिळते. सर्वसाधारण प्रवर्गातील शेतकऱ्यांना ४०% किंवा कमाल ₹ १,००,००० पर्यंत अनुदान मंजूर होते.
३. महाडीबीटी पोर्टलवर ट्रॅक्टर अनुदानासाठी ऑनलाईन अर्ज कसा करावा?
mahadbt.maharashtra.gov.in वर शेतकरी लॉगिन करून 'कृषी यांत्रिकीकरण' (SMAM) घटकाची निवड करावी. त्यानंतर ट्रॅक्टर किंवा इच्छित अवजार निवडून ₹२३.६० नाममात्र शुल्क भरून अर्ज सबमिट करावा.
४. लॉटरी निवड झाल्यानंतर पूर्वसंमती (Pre-Sanction) कधी व कशी मिळते?
संगणकीय सोडतीत (Lottery) नाव आल्यावर शेतकऱ्याला एसएमएस मिळतो. त्यानंतर ७ दिवसांत कागदपत्रे अपलोड करावी लागतात. तालुका कृषी अधिकारी पडताळणी पूर्ण करून १० ते १५ दिवसांत अधिकृत पूर्वसंमती पत्र जारी करतात. पूर्वसंमती पत्राशिवाय ट्रॅक्टर खरेदी करू नये.
५. एका कुटुंबात एकापेक्षा जास्त व्यक्ती ट्रॅक्टर अनुदान मिळवू शकतात का?
नाही. शासनाच्या नियमानुसार एका रेशनकार्ड/कुटुंबातील एकाच व्यक्तीला १० वर्षांतून एकदाच ट्रॅक्टर अनुदान मिळते. मात्र रोटाव्हेटर, नांगर किंवा पेरणी यंत्रासारख्या इतर अवजारांसाठी ३ वर्षांनंतर पुन्हा अर्ज करता येतो.
६. अनुदानाची रक्कम थेट बँक खात्यात (DBT) कशी व कधी जमा होते?
पूर्वसंमती मिळाल्यावर ३० दिवसांत अधिकृत डीलरकडून ट्रॅक्टर खरेदी करून त्याचे जीएसटी बिल व टेस्ट रिपोर्ट पोर्टलवर अपलोड करावे लागते. कृषी पर्यवेक्षकांच्या प्रत्यक्ष शेतातील जिओ-टॅगिंग तपासणीनंतर १५ ते ३० दिवसांत रक्कम थेट आधार लिंक बँक खात्यात DBT द्वारे जमा होते.
🚜 सर्व शासकीय योजना व ट्रॅक्टर मॉडेल्स तपासा
शेती सहाय्य पोर्टलवर प्रमाणित ट्रॅक्टर मॉडेल्स, ताशी भाडे दर आणि शासकीय अनुदानाची अद्ययावत माहिती उपलब्ध आहे.